यशवंत थोटे / भंडारा पत्रिका मोहाडी : आयुष्याची तब्बल ९५ वर्षे पूर्ण केलेल्या एका ज्येष्ठ मातेच्या निधनानंतर शोकाकुल झालेल्या परिवाराने घेतलेला समाजोपयोगी निर्णय सध्या मोहाडी शहरात चर्चेचा आणि कौतुकाचा विषय ठरला आहे. येथील राजेंद्रनगरातील रहिवासी श्रीमती सीता रामा गायधने यांचे शुक्रवार दि.२५ सप्टेंबर २०२६ रोजी सकाळी १० वाजून ३० मिनिटांनी वृद्धापकाळाने दु:खद निधन झाले. एकीकडे कुटुंबावर दु:खाचा डोंगर कोसळलेला असतानाच गायधने परिवाराने नेत्रदानाचा निर्णय घेऊन समाजासमोर माणुसकीचा आदर्श ठेवला.
नावातही ‘राम-सीता’चा विलक्षण योग
श्रीमती सीता रामा गायधने यांच्या नावामध्येच भारतीय संस्कृतीतील अत्यंत श्रद्धेने घेतल्या जाणाºया ‘राम-सीता’ या नावांचा सुंदर योग पाहायला मिळतो. वाल्मीकी रामायण आणि त्यावर आधारित भारतीय रामकथा परंपरेत प्रभू श्रीराम आणि सीता हे अत्यंत महत्त्वाचे केंद्रबिंदू आहेत. भारतीय समाजमनात श्रीरामांचे नाव कर्तव्य, मर्यादा आणि धर्मपालनाशी, तर सीतेचे नाव त्याग, धैर्य, निष्ठा आणि संकटांचा खंबीरपणे सामना करण्याशी जोडले गेले आहे. रामायणाच्या कथेनुसार सीता या मिथिलेचे राजा जनक यांच्या कन्या होत्या. त्यामुळे त्यांना जानकी, मैथिली आणि वैदेही अशा नावांनीही संबोधले जाते. अयोध्येचे राजकुमार श्रीराम आणि सीता यांच्या विवाहाचा प्रसंग रामायणातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि मंगल प्रसंग मानला जातो.
राजा जनकाने आयोजित केलेल्या स्वयंवरात शिवधनुष्य उचलून प्रत्यंचा लावण्याच्या प्रयत्नात श्रीरामांनी ते धनुष्य भंग केले आणि त्यानंतर राम-सीतेचा विवाह झाला. राजा दशरथांनी श्रीरामांच्या राज्याभिषेकाची तयारी केली असताना परिस्थिती बदलली आणि श्रीरामांना चौदा वर्षांचा वनवास स्वीकारावा लागला. राजवैभव सोडून वनवासाला निघालेल्या श्रीरामांसोबत सीतेनेही जाण्याचा निर्णय घेतला. सुख-दु:खात पतीसोबत राहण्याचा तिचा निर्धार भारतीय रामकथा परंपरेत त्याग आणि निष्ठेचे प्रतीक म्हणून स्मरणात राहिला आहे. लक्ष्मणही त्यांच्यासोबत वनवासाला गेले.
वनवासाच्या काळात रावणाने सीतेचे अपहरण करून तिला लंकेत नेले. लंकेतील अशोकवाटिकेत असतानाही सीतेने रावणाच्या दबावापुढे न झुकता श्रीरामांवरील आपली निष्ठा कायम ठेवली, असे रामायणात वर्णन आहे. पुढे हनुमानाने समुद्र ओलांडून लंकेत जाऊन सीतेचा शोध घेतला आणि श्रीरामांचा संदेश तिला दिला. त्यानंतर श्रीराम आणि रावण यांच्यातील युद्ध, रावणाचा वध आणि सीतेची मुक्तता हे रामायणातील निर्णायक प्रसंग ठरतात. भारतीय सांस्कृतिक परंपरेत म्हणूनच ‘सीता-राम’ किंवा ‘सियाराम’ हा केवळ दोन व्यक्तींच्या नावांचा उल्लेख न राहता प्रेम, निष्ठा, कर्तव्य, त्याग आणि परस्पर समर्पणाची आठवण करून देणारा उच्चार मानला जातो. श्रीमती सीता रामा गायधने यांच्या नावातील ‘सीता’ आणि ‘राम’ या शब्दांमुळे या सांस्कृतिक स्मृतीची आठवण होणे हा एकभावनिक योग आहे.
दु:खातही घेतला समाजहिताचा निर्णय
कुटुंबातील प्रमुख ज्येष्ठ व्यक्तीच्या निधनाने निर्माण होणारी पोकळी सहज भरून निघत नाही. अशा अत्यंत भावनिक आणि कठीण प्रसंगातही गायधने परिवाराने केवळ स्वत:च्या दु:खात न राहता समाजहिताचा विचार केला. सीता यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यापूर्वी परिवाराने त्यांचे नेत्रदान करण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयामुळे मृत्यूनंतरही त्यांच्या नेत्रदानातून गरजू व्यक्तींच्या आयुष्यात दृष्टीचा प्रकाश निर्माण होण्याची आशा निर्माण झाली. एखादी व्यक्ती जगाचा निरोप घेतल्यानंतरहीआपल्या अवयवदानातून दुसºयाच्या जीवनात आशेचा किरण निर्माण करू शकते, हा मानवतेचा संदेश गायधने परिवाराच्या निर्णयातून अधोरेखित झाला.
प्रेमळ स्वभावाच्या स्मृती कायम जिवंत
स्वर्गीय सीता गायधने या अत्यंत प्रेमळ,मनमिळाऊ आणि आपुलकीच्या स्वभावाच्या होत्या. संपूर्ण कुटुंबाला एकत्र बांधून ठेवणाºया ज्येष्ठ मार्गदर्शकाला आपण मुकलो आहोत, अशी भावना नातेवाईकांनी व्यक्त केली. त्यांच्या सहवासातील आठवणी परिवाराच्या मनात कायम राहतील. त्याचबरोबर नेत्रदानाचा निर्णय त्यांच्या स्मृतीला सामाजिक जाणिवेची वेगळी ओळख देऊन गेला. ९५ वर्षांचे प्रदीर्घ आयुष्य जगल्यानंतर जगाचा निरोप घेतानाही त्यांच्या माध्यमातून दुसºया व्यक्तीच्या जीवनात प्रकाश निर्माण व्हावा,ही भावना या घटनेला विशेष अर्थ देणारी ठरली आहे.
‘मृत्यूनंतरही माणुसकी जिवंत राहू शकते’
‘माणूस शरीराने जगाचा निरोप घेतो; मात्र त्याचे विचार, संस्कार आणि सत्कर्म समाजाच्या स्मरणात जिवंत राहतात,’ हा संदेश या घटनेतून मिळतो. नेत्रदानाबाबत समाजात आजही अनेक गैरसमज आणि संकोच आहेत. अशा परिस्थितीत एका ९५ वर्षीय ज्येष्ठ मातेच्या निधनानंतर त्यांच्या परिवाराने नेत्रदानाचा निर्णय घेणे हे जनजागृतीच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरत आहे. विशेषत: ग्रामीण आणि निमशहरी भागामध्ये अवयवदान व नेत्रदानाविषयी अधिक जनजागृतीची आवश्यकता असताना मोहाडीतील या घटनेनेनागरिकांमध्ये सकारात्मक चर्चा सुरू केली आहे.
रामायणातील ‘सेवा-त्यागा’च्या स्मृतीशी जोडणारा प्रसंग
रामायणाची कथा भारतीय समाजात हजारो वर्षांपासून विविध स्वरूपांत सांगितली जाते. या कथेत कौटुंबिक नाती, कर्तव्य, त्याग, संकटांचा सामना, सेवा आणि दुसºयासाठी केलेले समर्पण यांना विशेष स्थान आहे. श्रीरामांनी पित्याच्या वचनासाठी वनवास स्वीकारल्याची कथा असो, सीतेने वनवासात सोबत करण्याचा घेतलेला निर्णय असो,लक्ष्मणाची सेवा असो किंवा हनुमानाची रामभक्ती—रामायणातील अनेक प्रसंग कर्तव्य आणि समर्पणाची मूल्ये अधोरेखित करतात. त्याच मूल्यांची आधुनिक काळातील सामाजिक अभिव्यक्ती अवयवदानासारख्या निर्णयांमध्ये पाहता येते. त्यामुळे सीता रामा गायधने यांच्या नावातील राम-सीतेचा योग आणि त्यांच्या निधनानंतर परिवाराने घेतलेला नेत्रदानाचा निर्णय यामुळे हा प्रसंग अधिक भावस्पर्शी झाला आहे.
अंत्यदर्शनासाठी नागरिकांची उपस्थिती श्रीमती सीता गायधने यांच्या निधनाचे वृत्त समजताच मोहाडी शहर व परिसरातील विविध क्षेत्रांतील नागरिक, राजकीय व सामाजिक कार्यकर्ते आणि नातेवाईकांनी राजेंद्रनगर येथील त्यांच्या निवासस्थानी जाऊन कुटुंबीयांचे सांत्वन केले व स्वर्गीय सीता गायधने यांना श्रद्धांजली अर्पण केली. त्यांच्या पार्थिवावर शनिवार दि.२६ सप्टेंबर २०२६ रोजी दुपारी १२.३० वाजता येथील हिंदूस्मशानभूमीत अंत्यसंस्कार करण्यात आले. यावेळी आयोजित शोकसभेत नाना पंचबुद्धे यांच्या अध्यक्षतेखाली सुनील गिरीपुंजे, सेवक वाघाये, धनंजय दलाल, मधुकर कुकडे, राजू कारेमोरे आणि प्रफुल्ल देशमुख यांनी शोकसंवेदना व्यक्त करून स्वर्गीय सीता गायधने यांच्या स्मृतींना उजाळा दिला. स्वर्गीय सीता गायधने या नगरपंचायतच्या उपाध्यक्ष मनीषा मनोहर गायधने यांच्या सासू तर मोहाडी शेतकी खरेदी-विक्री समितीचे अध्यक्ष सुभाष गायधने यांच्या आई होत.
मोहाडीतील नेत्रदानाची विशेष घटना
दु:खाच्या प्रसंगातही माणुसकी आणि सामाजिक बांधिलकी जोपासणाºया गायधने परिवाराचा निर्णय कौतुकास्पद ठरला आहे. उपलब्ध स्थानिक माहितीनुसार मोहाडी शहरातील ही नेत्रदानाची पहिली घटना असल्याचे सांगितले जात आहे. त्यामुळे या घटनेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ९५ वर्षांचे आयुष्य पूर्ण करून सीतामातेने जगाचा निरोप घेतला; मात्र गायधने परिवाराच्या नेत्रदानाच्या निर्णयामुळे त्यांच्या स्मृतीसोबत ‘दुसºयाच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करण्याचा’ संदेशही कायम राहणार आहे. रामायणातील सीतेच्या नावाशी जोडल्या गेलेल्या त्याग, धैर्य आणि समर्पणाच्या सांस्कृतिक स्मृतीप्रमाणेच मोहाडीच्या या ‘सीतामाते’च्या निधनानंतर घेतलेला नेत्रदानाचा निर्णयही समाजाला एक संदेश देऊन गेला. ‘जीवन संपते; पण माणुसकी संपत नाही. डोळे मिटतात; पण नेत्रदानातून कुणाच्या तरी आयुष्यात पुन्हा प्रकाश उगवू शकतो.’
