गोवर्धन निनावे -भंडारा पत्रिका भंडारा : जीवनदायिनी मानली जाणारी वैनगंगा नदी सध्या जलपर्णी या परकीय आक्रमक वनस्पतीच्या विळख्यात सापडली असून अनेक ठिकाणी नदीचे पात्र अक्षरश: हिरव्या गालिच्याने झाकले गेले आहे. नदीचे वाहते पाणी थांबून ठिकठिकाणी ‘बगीच्यासारखे’ दृश्य निर्माण झाले आहे. यामुळे स्थानिक मच्छीमार, शेतकरी आणि नदीकाठच्या नागरिकांचे दैनंदिन जीवन विस्कळीत झाले आहे.
नदीचे बदलते रूप
अलीकडील काही आठवड्यांपासून वैनगंगेच्या अनेक भागांत जलपर्णीची प्रचंड वाढ झाली आहे. पाण्यावर तरंगणारी ही वनस्पती इतक्या वेगाने पसरत आहे की, काही ठिकाणी नदीचे मूळ प्रवाहच दिसेनासे झाले आहेत. नदीकाठच्या गावांमध्ये नागरिकांनी ‘नदी नव्हे तर हिरवेगार तळे’ असे वर्णन करण्यास सुरुवात केली आहे.
मासेमारीवर मोठा परिणाम
वैनगंगा नदीवर अवलंबून असलेल्या शेकडो मच्छीमारांवर याचा थेट परिणाम झाला आहे. जलपर्णीमुळे जाळी टाकणे, बोट चालवणे आणि मासे पकडणे कठीण झाले आहे. अनेक ठिकाणी जाळ्यात मास्यांऐवजी जलपर्णीच अडकत असल्याने उत्पन्नात मोठी घट झाली आहे. स्थानिक मच्छीमार सांगतात, ‘पूर्वी दिवसाला ८-१० किलो मासे मिळायचे, आता २-३ किलोही मिळणे कठीण झाले आहे. जलपर्णीमुळे आमचा व्यवसायच धोक्यात आला आहे.’
पाण्याचे वाढते प्रदूषण
जलपर्णीच्या वाढीमुळे नदीतील आॅक्सिजनचे प्रमाण कमी होत आहे. परिणामी मासे व इतर जलचरांवर विपरीत परिणाम होत आहे. तसेच साचलेले पाणी कुजण्यास सुरुवात होत असल्याने दुर्गंधी वाढली असून पाणी वापरण्यास अयोग्य बनत आहे. ग्रामीण भागात पिण्याच्या व शेतीसाठी वापरल्या जाणाºया पाण्यावरही याचा परिणाम होत आहे.
रोगराईचा धोका
पाण्याचा प्रवाह मंदावल्याने डासांची उत्पत्ती वाढत आहे. त्यामुळे मलेरिया, डेंग्यूसारख्या आजारांचा धोका निर्माण झाला आहे. आरोग्य विभागानेही याबाबत चिंता व्यक्त केली आहे.
प्रशासनाची भूमिका काय?
स्थानिक नागरिकांनी वारंवार तक्रारी करूनही ठोस उपाययोजना होत नसल्याचा आरोप केला जात आहे. काही ठिकाणी जलपर्णी काढण्याचे प्रयत्न झाले असले तरी ते अपुरे ठरत आहेत.
उपाययोजना आवश्यक
तज्ज्ञांच्या मते, जलपर्णीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी उपाय तातडीने राबवणे गरजेचे आहे. यामध्ये यांत्रिक पद्धतीने जलपर्णी काढणे, जैविक नियंत्रण (विशिष्ट कीटकांचा वापर), सांडपाण्याचे नियोजन व प्रदूषण नियंत्रण, स्थानिक स्वराज्य संस्था व नागरिकांचा सहभाग, या पद्धतीने उपाययोजना करणे गरजेचे आहे.
जनतेची मागणी
वैनगंगा नदीला जलपर्णीमुक्त करण्यासाठी तात्काळ विशेष मोहीम राबवावी, अशी जोरदार मागणी स्थानिक नागरिक, मच्छीमार संघटना आणि पर्यावरणप्रेमींनी केली आहे. ‘नदी वाचली तरच आमचे भविष्य सुरक्षित राहील,’ अशी भावना सर्वत्र व्यक्त होत आहे. वैनगंगा नदीवरील जलपर्णीचा वाढता विळखा ही केवळ पर्यावरणीय समस्या नसून सामाजिक आणि आर्थिक संकट बनत चालले आहे. वेळेत योग्य उपाययोजना न केल्यास परिस्थिती अधिक गंभीर होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे प्रशासनाने तातडीने पावले उचलणे अत्यंत गरजेचे ठरत आहे.
